Blokcheyn nima

Blokcheyn bu ko'plab kompyuterlarda bir vaqtda saqlanadigan umumiy raqamli daftar. Unga yozilgan ma'lumotni bitta odam o'zgartira olmaydi, chunki har bir yozuv oldingisiga matematik tarzda bog'langan. Bitcoin va boshqa kriptovalyutalar shu texnologiyada ishlaydi, lekin blokcheyn faqat kripto bilan cheklanmaydi. Ushbu maqolada blokcheynni oddiy misolda, bloklar va xesh, markazsizlik va kriptodan tashqari qo'llanilishini tushuntiramiz. Xeshni o'zingiz sinab ko'rishingiz uchun sahifada vosita ham bor.

Maqola ta'lim maqsadida. O'zbekistonda kriptoaktivlar bilan operatsiyalar faqat litsenziyalangan provayderlar orqali ruxsat etiladi.

Blokcheyn oddiy misolda

Tasavvur qiling, mahalladagi barcha qo'shnilar bir xil daftar yuritadi va unga kim kimga qancha qarz berganini yozadi. Yangi yozuv paydo bo'lsa, hamma uni o'z daftariga ko'chiradi. Agar kimdir o'z daftarida yozuvni o'zgartirsa, boshqalarning daftarlari bilan mos kelmaydi va soxtalik darhol ko'rinadi. Blokcheyn xuddi shunday ishlaydi, faqat daftar o'rnida minglab kompyuterlar va matematik himoya bor. Kriptovalyuta asoslari: kriptovalyuta nima.

Bloklar va xesh

Ma'lumotlar «bloklar»ga yig'iladi. Har bir blokda tranzaksiyalar ro'yxati, vaqt va oldingi blokning xeshi bo'ladi. Xesh bu ma'lumotning raqamli barmoq izi: bitta harf o'zgarsa ham, xesh butunlay boshqacha bo'ladi. Shuning uchun eski blokdagi yozuvni o'zgartirsangiz, uning xeshi o'zgaradi va keyingi barcha bloklar bilan bog'lanish uziladi.

Xeshni sinab ko'ring

Quyidagi maydonga istalgan matnni yozing va SHA-256 xeshini ko'ring. Keyin bitta belgini o'zgartiring: xesh butunlay boshqacha bo'lib qoladi. Bitcoin aynan shu SHA-256 algoritmidan foydalanadi.

Markazsizlik

Oddiy bank tizimida barcha yozuvlarni bitta tashkilot saqlaydi. Blokcheynda esa nusxalar dunyo bo'ylab tarqalgan tugunlarda saqlanadi va yangi bloklar qoidalar asosida birgalikda tasdiqlanadi. Bu tizimni o'chirish yoki tarixni yashirincha o'zgartirishni juda qiyinlashtiradi. Ammo markazsizlikning narxi ham bor: tranzaksiyalar uchun komissiya to'lanadi va xato yuborilgan pulni hech kim qaytara olmaydi.

Yangi bloklarni kim qo'shishi turli blokcheynlarda turlicha hal qilinadi. Bitcoin'da mayning ishlatiladi: maxsus qurilmalar xesh hisoblab, to'g'ri natijani birinchi topgan blok qo'shadi va mukofot oladi. TON kabi tarmoqlarda esa steyking ishlatiladi: tarmoqni tasdiqlovchilar o'z tangalarini garovga qo'yadi va qoidani buzsa, ularni yo'qotadi. Ikkala usulning maqsadi bir: firibgarga tarixni qayta yozish juda qimmatga tushishi kerak.

Kripto tashqarisida qo'llanilishi

• Yuk tashish va ta'minot zanjirida tovar harakatini kuzatish.
• Hujjat va diplomlarning haqiqiyligini tasdiqlash.
• Raqamli san'at va o'yin buyumlariga egalikni qayd etish.
• Telegram'dagi foydalanuvchi nomlari va raqamlarni TON blokcheynida sotish.

Davlat tizimlarida ham blokcheyn sinab ko'rilmoqda: yer reyestrlari, ovoz berish va davlat xaridlari shaffofligi uchun. Lekin har bir masala uchun blokcheyn kerak emas: oddiy ma'lumotlar bazasi tezroq va arzonroq bo'lgan joyda blokcheyn ortiqcha murakkablik qo'shadi.

Telegram ichidagi hamyon haqida: Telegram Wallet.

O'zbekistonda blokcheyn va kripto

O'zbekistonda kriptoaktivlar sohasini Milliy perspektiv loyihalar agentligi tartibga soladi. Kriptoaktivlarni sotib olish va sotish litsenziyaga ega provayderlar orqali amalga oshiriladi. Qonuniy talablar haqida batafsil: kriptovalyuta qonun. USDT narxini so'mda ko'rish: USDT so'm.

SHA-256 ni o'yinda ko'ring

TotalHash Telegram'dagi bepul mayning o'yini. Qurilmangiz o'yin mexanikasi sifatida haqiqiy SHA-256 xeshlarini hisoblaydi, topshiriqlar esa TON hamyoniga kichik miqdorda USD₮ va GRAM yuboradi. Daromad va'da qilinmaydi.

Qisqa javoblar

Blokcheyn nima?

Ko'plab kompyuterlarda saqlanadigan va o'zgartirib bo'lmaydigan umumiy raqamli daftar.

Xesh nima?

Ma'lumotning raqamli barmoq izi; bitta belgi o'zgarsa ham butunlay boshqacha bo'ladi.

Blokcheyn faqat kripto uchunmi?

Yo'q, u logistika, hujjatlar va raqamli egalikda ham ishlatiladi.

O'zbekistonda kriptoni kim tartibga soladi?

Milliy perspektiv loyihalar agentligi.